Hibah: Rukun, Syarat Sah & Hibah Semasa Marad al-Mawt

Hibah adalah instrumen perancangan harta yang paling lazim digunakan di Malaysia — jauh lebih kerap daripada wasiat formal — kerana ia mudah dilaksanakan semasa hayat dan tidak memerlukan proses mahkamah selepas kematian. Namun ramai keliru menyangka hibah adalah “wasiat awal” atau sebahagian daripada faraid; sebenarnya ia satu akad tersendiri dengan rukun dan syaratnya sendiri.

Definisi & istilah penting

Istilah	Maksud
Hibah	Pemberian harta secara sukarela semasa pemberi masih hidup, tanpa balasan atau bayaran.
Wahib	Pemberi hibah.
Mauhub lah	Penerima hibah.
Mauhub	Harta atau objek yang dihibahkan.
Qabd	Penyerahan/pengambilan milik sebenar oleh penerima — rukun penting untuk hibah disempurnakan.
Marad al-mawt	Sakit yang membawa kepada kematian — hibah dalam keadaan ini tertakluk had khusus.

Rukun hibah

Empat rukun mesti wujud untuk hibah dianggap sah:

1. Wahib (pemberi) — mestilah baligh, berakal dan mempunyai hak milik sah ke atas harta yang dihibahkan.
2. Mauhub lah (penerima) — mestilah wujud (hidup atau, bagi sebahagian pandangan, kandungan yang akan lahir hidup) dan berkeupayaan menerima milik.
3. Mauhub (harta) — mestilah harta yang sah dimiliki, boleh dipindah milik, dan wujud pada masa akad (bukan harta yang belum wujud).
4. Sighah (lafaz akad) — ijab (tawaran pemberian) daripada wahib dan qabul (penerimaan) daripada mauhub lah, sama ada secara lisan, bertulis, atau tindakan yang jelas menunjukkan niat memberi dan menerima.

Syarat sah hibah

Selain rukun di atas, hibah hanya sempurna apabila syarat berikut dipenuhi:

• Qabd (penyerahan milik) — harta mesti benar-benar diserahkan kepada dan diambil milik oleh penerima. Bagi harta tak alih, ini biasanya melalui pendaftaran pindah milik rasmi di pejabat tanah; bagi harta alih, melalui penyerahan fizikal atau kawalan sebenar.
• Tanpa balasan — hibah mesti ikhlas tanpa sebarang bayaran atau balasan; jika ada balasan, ia bertukar menjadi jual beli, bukan hibah.
• Harta milik penuh pemberi — pemberi tidak boleh menghibahkan harta yang bukan miliknya sepenuhnya, atau harta sepencarian bahagian pasangan tanpa persetujuan.
• Tidak menjejaskan pihak ketiga — hibah yang bertujuan mengelak hutang kepada pemiutang boleh dicabar dan dibatalkan oleh mahkamah.

Hibah yang tidak memenuhi qabd (contohnya baru dijanjikan secara lisan tanpa sebarang pindah milik atau penyerahan) dianggap tidak sempurna — ia hanya niat, bukan hibah yang mengikat.

Hibah semasa marad al-mawt (sakit membawa maut)

Apabila seseorang menghibahkan harta ketika dalam keadaan marad al-mawt — sakit tenat yang berakhir dengan kematian dalam tempoh singkat — hibah itu tertakluk had yang sama seperti wasiat: tidak melebihi 1/3 daripada harta bersih, melainkan semua waris faraid yang berkenaan bersetuju membenarkan lebih daripada itu.

Sebabnya: hukum bimbang hibah dalam keadaan ini digunakan untuk memintas had 1/3 wasiat pada saat-saat akhir, yang akan menjejaskan hak waris faraid. Jika hibah dibuat semasa pemberi masih sihat (bukan dalam marad al-mawt), tiada had 1/3 — pemberi boleh menghibahkan sehingga keseluruhan hartanya, tertakluk rukun dan syarat di atas.

Bolehkah hibah ditarik semula?

Prinsip umum: hibah yang telah sempurna (rukun + syarat + qabd) tidak boleh ditarik balik oleh pemberi — ia sudah menjadi hak milik penerima. Pengecualian yang diakui sebahagian mazhab: hibah ibu bapa kepada anak boleh ditarik semula dalam keadaan tertentu, kerana hubungan kekeluargaan yang istimewa. Kedudukan tepat ini boleh berbeza mengikut mazhab yang diamalkan dan keputusan Mahkamah Syariah negeri berkenaan.

Rujukan Silang

Untuk memahami bagaimana hibah berbeza daripada faraid dan wasiat dari segi masa berkuat kuasa serta isu hibah dicabar di mahkamah, lihat Hibah vs Faraid: Jadual Perbandingan & Hibah Amanah. Untuk memahami kedudukan harta bersama pasangan yang tidak boleh dihibahkan sewenang-wenangnya, rujuk Harta Sepencarian.

Sumber & rujukan akta

• Prinsip fiqh muamalat mengenai hibah — rukun, syarat dan qabd, sebagaimana diamalkan dalam Mahkamah Syariah Malaysia.
• Enakmen Pentadbiran Agama Islam negeri masing-masing — bidang kuasa Mahkamah Syariah dalam pertikaian hibah.
• Kanun Tanah Negara 1965 (Akta 828) — prosedur pindah milik hartanah bagi hibah tanah (qabd harta tak alih).