Asabah dalam Faraid: Jenis & Cara Waris Ambil Baki

Selepas waris furudh mengambil kadar tetap masing-masing (lihat Furudh Muqaddarah), baki harta pusaka tidak dibiarkan — ia diambil oleh waris yang disebut asabah. Memahami asabah penting kerana ramai waris lelaki (anak lelaki, bapa dalam keadaan tertentu, saudara lelaki) tidak mempunyai kadar tetap; bahagian mereka sepenuhnya bergantung kepada baki yang ada.

Definisi & istilah penting

Istilah	Maksud
Asabah	Waris yang menerima baki pusaka selepas waris furudh mengambil kadar tetap mereka; tanpa kadar tertentu.
Asabah bin nafsih	Asabah dengan sendirinya — waris lelaki yang mengambil baki secara individu tanpa memerlukan waris lain.
Asabah bil-ghayr	Asabah kerana orang lain — waris perempuan yang menjadi asabah disebabkan kehadiran waris lelaki sedarjat.
Asabah ma’al-ghayr	Asabah bersama orang lain — waris perempuan yang menjadi asabah disebabkan kehadiran waris perempuan lain (bukan lelaki).
Tirkah baki	Jumlah yang tinggal selepas semua waris furudh mengambil kadar tetap masing-masing.

Tiga jenis asabah

1. Asabah bin nafsih (asabah dengan sendirinya)

Waris lelaki yang mengambil baki secara automatik tanpa memerlukan kehadiran waris lain. Susunan keutamaan (mengikut kedekatan darjat) ialah:

1. Anak lelaki
2. Cucu lelaki daripada anak lelaki (dan ke bawah)
3. Bapa
4. Datuk sebelah bapa (dan ke atas)
5. Saudara lelaki seibu sebapa
6. Saudara lelaki sebapa
7. Anak saudara lelaki (daripada saudara lelaki seibu sebapa/sebapa)
8. Bapa saudara sebelah bapa (adik-beradik bapa)
9. Sepupu lelaki (anak bapa saudara sebelah bapa)

Waris yang lebih hampir darjatnya menghijab (menghalang) waris yang lebih jauh dalam senarai ini — lihat Hijab dalam Faraid untuk matriks penuh.

2. Asabah bil-ghayr (asabah kerana orang lain)

Empat golongan waris perempuan ini menjadi asabah — bukan waris furudh berkadar tetap — apabila wujud waris lelaki sedarjat yang sepadan:

Waris perempuan	Menjadi asabah bila	Nisbah dengan waris lelaki
Anak perempuan	Ada anak lelaki	1 : 2 (anak perempuan : anak lelaki)
Cucu perempuan (daripada anak lelaki)	Ada cucu lelaki sedarjat (daripada anak lelaki)	1 : 2
Saudara perempuan seibu sebapa	Ada saudara lelaki seibu sebapa	1 : 2
Saudara perempuan sebapa	Ada saudara lelaki sebapa	1 : 2

Nisbah 2:1 (anak lelaki menerima dua bahagian bagi setiap satu bahagian anak perempuan) adalah contoh paling lazim disebut orang ramai, dan berlaku dalam kombinasi ini apabila anak lelaki dan anak perempuan mewarisi bersama.

3. Asabah ma’al-ghayr (asabah bersama orang lain)

Saudara perempuan seibu sebapa (atau sebapa, jika tiada yang seibu sebapa) menjadi asabah bersama anak perempuan atau cucu perempuan (bukan bersama waris lelaki), apabila:

• Ada seorang atau lebih anak perempuan/cucu perempuan si mati (yang menerima 1/2 atau 2/3 sebagai furudh), dan
• Tiada anak lelaki, cucu lelaki, bapa atau datuk.

Dalam kes ini, anak/cucu perempuan mengambil kadar furudh mereka (1/2 atau 2/3), dan saudara perempuan mengambil baki sebagai asabah — bukan kadar 1/2 atau 2/3 yang biasa terpakai kepadanya jika bersendirian.

Susunan agihan: furudh dahulu, asabah kemudian

Prinsip asas faraid: waris furudh mengambil kadar tetap dahulu, kemudian baki (jika ada) diserahkan kepada asabah mengikut susunan keutamaan darjat. Jika tiada asabah bin nafsih yang layak (contohnya si mati hanya meninggalkan anak perempuan tanpa anak lelaki, dan tiada saudara), baki tidak hilang — ia dipulangkan kepada waris furudh yang ada mengikut konsep al-radd, yang dihuraikan dalam Baitulmal, al-Radd & Dhawi al-Arham.

Jika seorang anak lelaki adalah satu-satunya waris yang layak, dia menerima keseluruhan harta pusaka sebagai asabah bin nafsih — tiada furudh untuk dikira dahulu.

Rujukan Silang

Untuk kadar tetap waris furudh yang diagihkan sebelum asabah mengambil baki, lihat Furudh Muqaddarah. Untuk memahami bila waris asabah sendiri boleh terhalang, lihat Hijab dalam Faraid. Contoh kiraan penuh yang menggabungkan furudh dan asabah ada dalam Contoh Kiraan Faraid Lengkap.

Sumber & rujukan akta

• Al-Quran, Surah an-Nisa’ ayat 11 dan 176 — asas nas asabah dan nisbah 2:1.
• Enakmen Pentadbiran Agama Islam negeri masing-masing — pengesahan susunan asabah melalui sijil faraid Mahkamah Syariah.