Hijab dalam Faraid: Siapa Terhalang Terima Pusaka?

Kehadiran seorang waris tidak bermakna dia pasti menerima bahagian faraid — ada waris yang terhalang sepenuhnya, atau menerima kurang daripada kadar biasa, disebabkan kehadiran waris lain yang lebih hampir atau lebih layak. Fenomena ini dipanggil hijab, dan ia salah satu sebab paling lazim orang tersasar dalam kiraan faraid.

Definisi & istilah penting

Istilah	Maksud
Hijab	Halangan terhadap seseorang waris daripada menerima bahagian faraid (sepenuhnya atau sebahagian), disebabkan kehadiran waris lain.
Hijab hirman	Halangan penuh — waris yang terhijab tidak menerima apa-apa bahagian.
Hijab nuqsan	Halangan sebahagian — waris yang terhijab tetap menerima bahagian, tetapi kadar yang lebih rendah.
Darjat (kedudukan waris)	Kedekatan hubungan seseorang waris kepada si mati — darjat lebih hampir biasanya menghijab darjat lebih jauh dalam kategori sama.

Hijab hirman vs hijab nuqsan

Hijab hirman menghalang seseorang sepenuhnya. Contohnya, saudara-saudara si mati (lelaki atau perempuan) terhijab hirman sepenuhnya jika si mati mempunyai anak lelaki atau bapa yang masih hidup.

Hijab nuqsan hanya mengurangkan kadar, bukan menghapuskannya. Contohnya, kadar isteri berkurang daripada 1/4 kepada 1/8 apabila suami meninggalkan anak atau cucu — isteri tetap menerima bahagian, tetapi kadar lebih rendah kerana kehadiran anak/cucu.

Waris yang tidak boleh terhijab sepenuhnya

Enam waris berikut tidak boleh terhijab hirman (dihalang sepenuhnya) oleh mana-mana waris lain, selagi tiada penghalang pewarisan seperti pembunuhan atau perbezaan agama. Kadar sebahagian daripada mereka (suami, isteri dan ibu) boleh dikurangkan melalui hijab nuqsan:

• Suami
• Isteri
• Bapa
• Ibu
• Anak lelaki
• Anak perempuan

Semua waris lain berpotensi terhijab hirman sepenuhnya, bergantung kombinasi waris yang hadir.

Jadual hijab hirman: siapa menghalang siapa

Waris terhijab	Terhijab sepenuhnya oleh
Datuk sebelah bapa	Bapa
Nenek sebelah bapa	Ibu, atau bapa (pandangan mazhab Syafie; mazhab Hanbali berbeza)
Nenek sebelah ibu	Ibu
Cucu lelaki daripada anak lelaki	Anak lelaki si mati yang masih hidup (mana-mana anak lelaki, bukan bapa cucu itu sahaja)
Cucu perempuan daripada anak lelaki	Anak lelaki si mati yang masih hidup; juga dua atau lebih anak perempuan si mati, kecuali ada cucu lelaki daripada anak lelaki yang sedarjat atau lebih rendah daripadanya (cth cicit lelaki dalam garis lelaki) yang menjadikannya asabah
Saudara lelaki/perempuan seibu sebapa	Anak lelaki, cucu lelaki (garis anak lelaki), bapa. Menurut mazhab Syafie, datuk tidak menghijab mereka (berbeza dengan mazhab Hanafi)
Saudara lelaki/perempuan sebapa	Sama seperti di atas, dan oleh saudara lelaki seibu sebapa. Saudara perempuan sebapa juga terhijab oleh dua atau lebih saudara perempuan seibu sebapa, atau oleh saudara perempuan seibu sebapa yang menjadi asabah bersama anak/cucu perempuan
Saudara lelaki/perempuan seibu	Anak, cucu (garis lelaki), bapa, datuk sebelah bapa
Anak saudara lelaki (anak kepada saudara lelaki)	Semua waris di atasnya dalam susunan asabah bin nafsih — lihat Asabah
Bapa saudara sebelah bapa & sepupu lelaki	Sesiapa sahaja dalam susunan asabah yang lebih hampir masih hidup

Nota: cucu daripada anak perempuan bukan kes hijab. Cucu lelaki atau perempuan daripada anak perempuan ialah zawil arham, iaitu bukan waris furudh dan bukan asabah. Mereka tidak terhijab oleh sesiapa; sebaliknya mereka memang tidak termasuk dalam golongan waris faraid biasa, jadi tidak menerima bahagian selagi ada waris furudh atau asabah. Lihat Baitulmal, al-Radd & Dhawi al-Arham.

Jadual hijab nuqsan: siapa dikurangkan kadarnya

Waris	Kadar penuh	Dikurangkan kepada	Sebab pengurangan
Suami	1/2	1/4	Kehadiran anak/cucu (garis anak lelaki)
Isteri	1/4	1/8	Kehadiran anak/cucu (garis anak lelaki)
Ibu	1/3	1/6	Kehadiran anak/cucu (garis lelaki), atau dua atau lebih adik-beradik si mati
Cucu perempuan (daripada anak lelaki)	1/2 atau 2/3	1/6 (sebagai pelengkap)	Kehadiran seorang anak perempuan si mati
Saudara perempuan sebapa	1/2 atau 2/3	1/6 (sebagai pelengkap)	Kehadiran seorang saudara perempuan seibu sebapa

Anak lelaki dan anak perempuan tidak termasuk dalam hijab nuqsan. Apabila anak lelaki dan anak perempuan mewarisi bersama, anak perempuan menjadi asabah bil-ghayr dengan nisbah 2:1 — lihat Asabah.

Contoh ringkas

Jika si mati meninggalkan seorang isteri, seorang anak lelaki dan seorang cucu lelaki (daripada anak lelaki lain yang telah meninggal), cucu lelaki tersebut terhijab hirman sepenuhnya — kerana anak lelaki si mati (bapa saudara kepada cucu itu) masih hidup dan lebih hampir darjatnya. Isteri pula menerima 1/8 (bukan 1/4) kerana kehadiran anak lelaki — ini hijab nuqsan.

Sebaliknya, jika semua anak lelaki si mati telah meninggal dunia sebelum si mati (tiada anak lelaki yang hidup), cucu lelaki tersebut tidak lagi terhijab. Dia mewarisi sebagai asabah bin nafsih dengan haknya sendiri sebagai cucu lelaki daripada anak lelaki, bukan kerana menggantikan bapanya, kerana faraid tidak mengenal penggantian tempat. Dalam contoh ini, isteri menerima 1/8 dan cucu lelaki mengambil baki 7/8 (andaian: tiada waris lain yang hidup). Jika masih ada seorang anak lelaki lain yang hidup, cucu itu tetap terhijab walaupun bapanya sendiri telah meninggal dahulu.

Cucu yang terhijab, dan cucu daripada anak perempuan yang berstatus zawil arham, mungkin menerima bahagian melalui wasiat wajibah di negeri yang memperuntukkannya. Wasiat wajibah ialah mekanisme berasingan daripada faraid dan berbeza ikut negeri — dihuraikan dalam Wasiat Wajibah.

Rujukan Silang

Untuk kadar tetap yang tertakluk hijab nuqsan, lihat Furudh Muqaddarah. Untuk memahami susunan asabah yang menentukan siapa menghijab siapa dalam garis lelaki, lihat Asabah. Isu waris yang terhijab tetapi ditimbang semula melalui instrumen lain dihuraikan dalam Wasiat Wajibah.

Sumber & rujukan akta

• Al-Quran, Surah an-Nisa’ ayat 11, 12 dan 176 — asas nas kadar dan susunan waris.
• Enakmen Pentadbiran Agama Islam negeri masing-masing — pengesahan status hijab melalui sijil faraid Mahkamah Syariah.
• Muhammad Jawad Mughniyyah, Inheritance according to the Five Schools of Islamic Law, bahagian Inheritance of Children and Grandchildren — anak lelaki menghijab cucu mengikut empat mazhab Sunni; cucu daripada anak perempuan ialah kerabat jauh (dhawi al-arham) menurut mazhab Syafie.
• WASSIYYAH, Islamic Inheritance (Blocking or Exclusion Rules) — ringkasan peraturan hijab hirman dan nuqsan, termasuk perbezaan mazhab bagi nenek sebelah bapa dan datuk. Ini sumber sekunder; sahkan kes sebenar melalui sijil faraid.
• Al-Ramli, Nihayat al-Muhtaj ila Sharh al-Minhaj (syarah kitab fiqh Syafie Minhaj al-Talibin), Jil. 6 hlm. 19 (paginasi Shamela), “Fasl fi kayfiyyat irth al-usul” (teks Arab): teks pada Shamela — sumber peraturan ta’sib: cucu lelaki daripada anak lelaki yang sedarjat atau lebih rendah mengasabahkan cucu perempuan yang tidak mendapat bahagian daripada 2/3 (cth bersama dua anak perempuan).
• Asjad Mohamed et al., “Wasiat Wajibah: Satu Sorotan Terhadap Enakmen Wasiat Orang Islam di Malaysia”, E-Journal of Islamic Thought and Understanding, Jil. 2 (Oktober 2019), UiTM, hlm. 130 — cucu daripada anak perempuan sebagai dhawi al-arham: kertas UiTM 2019.