Cucu Dapat Pusaka Datuk Jika Ayah Meninggal Dahulu?

Soalan ini lazim ditanya oleh keluarga yang kehilangan seorang anak lebih awal daripada ibu bapanya sendiri. Jawapan ringkasnya: cucu tidak mewarisi secara automatik. Dalam faraid, cucu lelaki melalui anak lelaki hanya mewarisi jika datuk tiada anak lelaki lain yang hidup. Bagi cucu yang tidak mewarisi, sesetengah negeri menyediakan wasiat wajibah, tetapi peruntukannya tidak seragam.

Definisi & istilah penting

Istilah	Maksud
Asabah	Waris yang mengambil baki pusaka selepas waris furudh menerima kadar tetap mereka.
Hijab	Halangan yang menyebabkan seorang waris tidak menerima bahagian (atau menerima kurang) kerana kehadiran waris yang lebih hampir kepada si mati.
Zawil arham	Kerabat yang bukan waris furudh dan bukan asabah, seperti cucu melalui anak perempuan.
Wasiat wajibah	Bahagian yang ditetapkan undang-undang kepada cucu tertentu, seolah-olah datuk telah berwasiat, walaupun datuk tidak menulis wasiat.

Prinsip asal faraid: cucu bukan “ganti” ayahnya

Faraid tidak mengenal konsep “penggantian tempat”. Cucu tidak naik mengambil kedudukan ayahnya yang telah meninggal. Kedudukan cucu ditentukan oleh hubungannya dengan datuk dan waris lain yang hidup.

• Cucu lelaki melalui anak lelaki ialah asabah. Dia boleh mewarisi hanya jika datuk tiada anak lelaki yang hidup. Jika ada, anak lelaki itu (bapa saudara cucu) lebih hampir dan menghijab cucu sepenuhnya. Susunan keutamaan asabah dihuraikan dalam Asabah dalam Faraid.
• Cucu perempuan melalui anak lelaki juga terhijab oleh anak lelaki datuk. Jika tiada anak lelaki, dia boleh menerima kadar furudh dalam keadaan tertentu (lihat Hijab dalam Faraid).
• Cucu melalui anak perempuan (lelaki atau perempuan) ialah zawil arham, bukan waris furudh atau asabah. Secara umum mereka tidak mewarisi dalam faraid asal. Kedudukan zawil arham apabila tiada waris lain berbeza ikut negeri dan fatwa (rujuk Baitulmal, al-Radd & Dhawi al-Arham).

Menurut kajian Asjad Mohamed et al. (2019, UiTM), teks asal enakmen wasiat negeri tidak memasukkan cucu daripada anak perempuan kerana mereka berstatus dhawi al-arham (zawil arham) dalam mazhab Syafie.

Wasiat wajibah: berbeza ikut negeri

Bagi cucu yang terhijab, wasiat wajibah ialah jalan yang diperuntukkan oleh sesetengah negeri. Jangan anggap satu negeri mewakili seluruh Malaysia. Bidang kuasa undang-undang pusaka Islam terletak pada negeri. Pada peringkat kebangsaan, Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan kali ke-83 (18 hingga 24 Oktober 2008) memutuskan wasiat wajibah harus untuk cucu daripada anak lelaki dan anak perempuan. Menurut ringkasan keputusan itu di portal e-Muamalat JAKIM, bahagian tidak melebihi 1/3 dan cucu itu mestilah bukan waris. Fatwa kebangsaan ialah panduan; kuat kuasanya di sesebuah negeri bergantung kepada pewartaan atau peruntukan undang-undang negeri itu.

Berikut perbandingan berdasarkan teks enakmen yang kami semak dan kajian UiTM 2019:

Negeri	Peruntukan	Cucu yang dirujuk	Had & kadar
Melaka	Enakmen Wasiat Orang Islam (Negeri Melaka) 2005, seksyen 27	Cucu daripada anak lelaki yang mati terlebih dahulu atau serentak dengan datuk/nenek	Setakat bahagian bapanya (dianggap bapa mati selepas datuk), tidak melebihi 1/3 harta pusaka
Perak	Enakmen Wasiat Orang Islam (Perak) 2023, seksyen 31 hingga 33	Cucu daripada anak lelaki atau anak perempuan yang mati terlebih dahulu atau serentak	Bahagian faraid ibu/bapa cucu jika masih hidup, tidak melebihi 1/3 kecuali waris bersetuju
Selangor	Enakmen Wasiat Orang Islam (Selangor) 1999, seksyen 27 (berkuat kuasa 2004), diganti melalui Enakmen Wasiat Orang Islam (Selangor) (Pindaan) 2016 (A52), seksyen 27 dan 27A	Teks asal: cucu daripada anak lelaki sahaja. Selepas pindaan 2016: cucu daripada anak lelaki atau anak perempuan	Bahagian faraid bapa/ibu cucu jika masih hidup, tidak melebihi 1/3 kecuali waris bersetuju
Negeri Sembilan, Kelantan	Seksyen 27 Enakmen Wasiat Orang Islam (Negeri Sembilan) 2004 dan Kelantan 2009, menurut UiTM 2019	Menurut UiTM 2019, teks setara Melaka (cucu daripada anak lelaki sahaja) dan masih menanti pindaan ketika kajian itu ditulis	Semak pindaan selepas 2019 dengan mufti/Mahkamah Syariah negeri
Wilayah Persekutuan	Menurut UiTM 2019, hanya Rang Undang-undang Wasiat Orang Islam 2001 yang belum diluluskan Parlimen	Tiada enakmen khusus menurut sumber itu	Rujuk Jabatan Mufti/Mahkamah Syariah Wilayah Persekutuan
Negeri lain	Menurut UiTM 2019, bergantung kepada peruntukan umum dan hukum syarak dalam bidang kuasa Mahkamah Syariah	Tidak disahkan	Rujuk Mahkamah Syariah/mufti negeri

Status UiTM 2019 ialah gambaran pada tahun itu. Perak 2023 menunjukkan negeri boleh membuat enakmen baharu, jadi sahkan kedudukan terkini sebelum bertindak.

Beberapa perkara penting daripada teks enakmen Perak 2023:

• Cucu mesti bukan waris kepada datuk/nenek, beragama Islam, dan tidak terlibat dalam pembunuhan ibu, bapa, datuk atau nenek yang meninggal (seksyen 31(2)).
• Jika cucu telah menerima hibah atau wasiat daripada datuk, wasiat wajibah dikira dengan mengambil kira pemberian itu (seksyen 31 dan 32).
• Pembahagian dibuat selepas urusan jenazah, wasiat ikhtiyariyyah dan hutang diselesaikan (seksyen 31(3)).
• Pengesahan wasiat wajibah dibuat di mahkamah (seksyen 37).
• Enakmen ini diluluskan dan diwartakan pada Disember 2023, tetapi seksyen 1(2) menyatakan tarikh mula berkuat kuasa ditetapkan melalui pemberitahuan Warta. Kami tidak dapat mengesahkan tarikh kuat kuasanya, jadi semak status semasa dengan Mahkamah Syariah atau Majlis Agama Islam Perak.

Bagi Melaka, seksyen 27 turut menyatakan cucu tidak berhak jika dia telah mewarisi, atau jika datuk/nenek telah memberi wasiat atau harta yang bersamaan semasa hayat. Seksyen 1(2) enakmen Melaka juga menyerahkan tarikh mula kuat kuasa kepada pemberitahuan Warta; kajian UiTM 2019 menyenaraikan Melaka antara negeri yang menguatkuasakan peruntukan ini, tetapi kami tidak menyemak tarikh Warta itu sendiri. Penjelasan umum konsep ini ada dalam Wasiat Wajibah: Bahagian Cucu Yatim.

Contoh kiraan

Encik Hamdan meninggal dunia dengan harta pusaka bersih RM960,000. Warisnya: seorang isteri (Puan Salmah), dua anak lelaki yang hidup (Azlan dan Zul), dan seorang cucu lelaki (Irfan) daripada anak lelaki ketiga, Faizal, yang meninggal dahulu. Encik Hamdan tidak membuat wasiat atau hibah.

Kiraan faraid asal (tanpa wasiat wajibah):

• Isteri (ada anak) menerima 1/8 = RM120,000.
• Baki 7/8 = RM840,000 dibahagi sama rata kepada Azlan dan Zul = RM420,000 seorang.
• Irfan terhijab oleh Azlan dan Zul. Bahagian Irfan = RM0.

Jika Encik Hamdan tinggal di negeri yang memperuntukkan wasiat wajibah (kiraan ilustrasi mengikut kaedah seksyen 27 Melaka dan seksyen 32 Perak):

• Andaikan Faizal masih hidup: isteri 1/8, tiga anak lelaki berkongsi 7/8. Bahagian Faizal = 7/24 daripada harta = RM280,000.
• RM280,000 kurang daripada had 1/3 (RM320,000), jadi wasiat wajibah Irfan = RM280,000.
• Baki RM680,000 diagihkan secara faraid: isteri 1/8 = RM85,000; Azlan dan Zul berkongsi RM595,000 = RM297,500 seorang.

Waris	Tanpa wasiat wajibah	Dengan wasiat wajibah (ilustrasi)
Puan Salmah (isteri)	RM120,000	RM85,000
Azlan	RM420,000	RM297,500
Zul	RM420,000	RM297,500
Irfan (cucu)	RM0	RM280,000

Keputusan sebenar bergantung peruntukan negeri, syarat kelayakan dan perintah Mahkamah Syariah. Contoh lanjut ada di Contoh Kiraan Faraid Lengkap.

Jika tidak mahu bergantung kepada peruntukan negeri

Datuk boleh merancang semasa hidup:

• Hibah kepada cucu. Pemberian semasa hidup berkuat kuasa serta-merta dan tidak masuk dalam pembahagian faraid. Perbezaannya dengan faraid dihuraikan dalam Hibah vs Faraid.
• Wasiat kepada cucu. Wasiat kepada orang yang bukan waris dalam had 1/3 harta boleh dilaksanakan tanpa persetujuan waris (Melaka seksyen 26(1)). Syarat bagi wasiat kepada waris berbeza antara enakmen: Melaka seksyen 26(2) hanya memerlukan persetujuan waris jika kadarnya melebihi 1/3, manakala Perak seksyen 30(1) memerlukan persetujuan waris bagi mana-mana wasiat kepada waris. Cucu yang terhijab ialah bukan waris, jadi wasiat dalam had 1/3 boleh dilaksanakan tanpa persetujuan tambahan di negeri yang mempunyai peruntukan seperti Melaka.

Bagi perbandingan hibah dan wasiat, rujuk Hibah atau Wasiat, Mana Lebih Sesuai?.

Rujukan silang

• Hijab dalam Faraid
• Asabah dalam Faraid
• Wasiat Wajibah: Bahagian Cucu Yatim
• Hibah vs Faraid

Sumber & rujukan

• Enakmen Wasiat Orang Islam (Negeri Melaka) 2005 (Enakmen No. 4 Tahun 2005), seksyen 26 dan 27, teks disiarkan oleh Majlis Agama Islam Melaka: https://www.maim.gov.my/images/ENAKMEN_MAIM/Enakmen4-Wasiat.pdf
• Enakmen Wasiat Orang Islam (Perak) 2023 (Enakmen 19), seksyen 1, 30 hingga 33 dan 37, warta 28 Disember 2023, disiarkan oleh Jabatan Agama Islam Perak: https://syariah.perak.gov.my/index.php/perkhidmatan/muat-turun-dokumen/54-enakmen?download=248:enakmen-wasiat-orang-islam-perak-2023
• Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan kali ke-83 (18 hingga 24 Oktober 2008), “Hukum Pelaksanaan Wasiat Wajibah”, portal e-Muamalat, Jabatan Kemajuan Islam Malaysia: https://e-muamalat.islam.gov.my/main/legal_view/16
• Asjad Mohamed, Marbawi Taha, Muhammad Kamal Azman Jusoh & Norhapizah Mohd Burhan, “Wasiat Wajibah: Satu Sorotan Terhadap Enakmen Wasiat Orang Islam di Malaysia”, E-Journal of Islamic Thought and Understanding (E-JITU) Jil. 2 (Oktober 2019), UiTM (sumber bagi status Selangor 1999/2004 dan Pindaan 2016, Negeri Sembilan, Kelantan dan Wilayah Persekutuan): https://ir.uitm.edu.my/id/eprint/26713/1/AJ_ASJAD%20MOHAMED%20ACIS%20M%2019.pdf
• Al-Quran, Surah an-Nisa’ ayat 11 dan 12 (asas kadar waris dan keutamaan anak), dan huraian konsep hijab dalam artikel panduan laman ini.

Teks Pindaan 2016 Selangor dirujuk terus daripada salinan MAIS (perkenan 3 Januari 2017, Warta 13 Januari 2017): https://mais.gov.my/wp-content/uploads/2020/10/ENAKMEN-WASIAT-ORANG-ISLAM-NEGERI-SELANGOR-PINDAAN-2016.pdf. Teks penuh enakmen Negeri Sembilan dan Kelantan tidak disemak terus; butiran dua negeri itu bergantung kepada kajian UiTM 2019. Rujuk Mahkamah Syariah atau pejabat mufti negeri berkaitan untuk kedudukan terkini.