Wasiat Wajibah: Bahagian Cucu Yatim dalam Pusaka

Salah satu keadaan paling menyayat hati dalam faraid ialah apabila seorang anak meninggal dunia sebelum ibu bapanya sendiri — cucu daripada anak tersebut kemudiannya terhijab daripada mewarisi datuk/nenek mereka jika masih ada anak lain (bapa saudara/emak saudara mereka) yang hidup. Wasiat wajibah wujud sebagai mekanisme untuk mengelakkan cucu yatim ini tertinggal sama sekali.

Definisi & istilah penting

Istilah	Maksud
Wasiat wajibah	Peruntukan wajib (bukan pilihan si mati) yang memberi bahagian kepada cucu tertentu yang bapa/ibunya meninggal dunia sebelum si mati.
Cucu yatim (dalam konteks ini)	Cucu yang salah seorang ibu bapanya (anak si mati) telah meninggal dunia sebelum datuk/nenek.
Hijab	Halangan pewarisan faraid — sebab utama cucu ini perlu diberi jalan alternatif melalui wasiat wajibah.

Asas dan tujuan

Dalam faraid biasa, cucu (daripada anak lelaki atau anak perempuan) yang bapa/ibunya masih hidup tidak mewarisi datuk/nenek secara langsung — mereka terhijab oleh kehadiran anak si mati yang masih hidup (lihat Hijab dalam Faraid). Masalah timbul apabila anak tersebut meninggal dunia dahulu daripada datuk/neneknya: secara faraid ketat, cucu itu hanya mewarisi menggantikan bapanya jika dia melalui garis anak lelaki, dan malah dalam kes tertentu masih boleh terhijab oleh bapa saudara/emak saudara yang lain.

Wasiat wajibah cuba merapatkan jurang ini dengan menetapkan bahagian tertentu (biasanya menyamai apa yang sepatutnya diterima oleh ibu/bapa cucu itu jika masih hidup, tertakluk had) diberikan kepada cucu tersebut daripada harta datuk/nenek — dianggap sebagai wasiat yang dikuatkuasakan oleh hukum, tanpa memerlukan si mati menulisnya secara eksplisit.

Had kadar

Di mana wasiat wajibah diiktiraf, ia lazimnya tertakluk had yang sama seperti wasiat sukarela — tidak melebihi 1/3 daripada harta bersih pusaka, selaras dengan had wasiat Muslim secara umum (lihat hub Faraid & Hibah). Jika bahagian yang sepatutnya diterima ibu/bapa cucu (mengikut kadar faraid biasa) melebihi 1/3, ia dihadkan kepada 1/3.

Perbezaan ikut negeri

Wasiat wajibah tidak diiktiraf secara seragam di seluruh Malaysia. Pentadbiran undang-undang keluarga Islam dan faraid adalah bidang kuasa negeri, dan setiap negeri mempunyai Enakmen Pentadbiran Agama Islam sendiri (lihat hub Faraid & Hibah — nota perbezaan negeri). Akibatnya:

• Sesetengah negeri mempunyai peruntukan yang membolehkan Mahkamah Syariah mempertimbangkan wasiat wajibah bagi cucu yatim, sama ada melalui enakmen eksplisit atau melalui budi bicara mahkamah berdasarkan fatwa negeri.
• Sesetengah negeri lain tidak mempunyai peruntukan seumpama ini, atau mengamalkannya secara berbeza dari segi kadar dan syarat kelayakan.
• Malah dalam negeri yang mengiktirafnya, syarat kelayakan (contohnya sama ada ia terpakai kepada cucu melalui anak perempuan yang meninggal dahulu, bukan hanya anak lelaki) boleh berbeza.

Elak menganggap satu peraturan terpakai serata negara. Keluarga yang berhadapan situasi ini mesti merujuk terus kepada Mahkamah Syariah negeri tempat pusaka diuruskan untuk mendapatkan kepastian sama ada wasiat wajibah terpakai, dan berapa kadarnya, dalam kes mereka.

Wasiat wajibah vs hibah

Sesetengah keluarga memilih untuk mengelakkan pergantungan kepada wasiat wajibah (yang bergantung pengiktirafan negeri) dengan memberikan harta kepada cucu yatim melalui hibah semasa datuk/nenek masih hidup. Ini satu penyelesaian praktikal, tetapi berbeza konsepnya — hibah berkuat kuasa serta-merta semasa hayat, manakala wasiat wajibah hanya berkuat kuasa selepas kematian. Perbandingan penuh ada dalam Hibah vs Faraid.

Rujukan Silang

Untuk memahami sebab cucu terhijab dalam faraid biasa, lihat Hijab dalam Faraid. Bagi situasi si mati tiada waris sah sama sekali, lihat Baitulmal, al-Radd & Dhawi al-Arham. Alternatif perancangan melalui pemberian semasa hayat dihuraikan dalam Hibah vs Faraid.

Sumber & rujukan akta

• Enakmen Pentadbiran Agama Islam negeri masing-masing — peruntukan (jika ada) mengenai wasiat wajibah dan bidang kuasa Mahkamah Syariah.
• Keputusan fatwa negeri masing-masing mengenai pengiktirafan dan kadar wasiat wajibah — rujuk portal fatwa negeri berkenaan untuk kedudukan terkini.