Wasiat Wajibah: Bahagian Cucu Yatim dalam Pusaka

Salah satu keadaan paling menyayat hati dalam faraid ialah apabila seorang anak meninggal dunia sebelum ibu bapanya sendiri — cucu daripada anak tersebut kemudiannya terhijab daripada mewarisi datuk/nenek mereka jika masih ada anak lelaki lain (bapa saudara mereka) yang hidup, atau tergolong sebagai zawil arham jika melalui anak perempuan. Wasiat wajibah wujud sebagai mekanisme untuk mengelakkan cucu yatim ini tertinggal sama sekali.

Definisi & istilah penting

Istilah	Maksud
Wasiat wajibah	Peruntukan wajib (bukan pilihan si mati) yang memberi bahagian kepada cucu tertentu yang bapa/ibunya meninggal dunia sebelum si mati.
Cucu yatim (dalam konteks ini)	Cucu yang salah seorang ibu bapanya (anak si mati) telah meninggal dunia sebelum datuk/nenek.
Hijab	Halangan pewarisan faraid — sebab utama cucu ini perlu diberi jalan alternatif melalui wasiat wajibah.

Asas dan tujuan

Dalam faraid biasa, cucu (daripada anak lelaki atau anak perempuan) yang bapa/ibunya masih hidup tidak mewarisi datuk/nenek secara langsung — mereka terhijab oleh kehadiran anak si mati yang masih hidup (lihat Hijab dalam Faraid). Masalah timbul apabila anak tersebut meninggal dunia dahulu daripada datuk/neneknya: faraid tidak mengenal konsep penggantian tempat. Cucu melalui garis anak lelaki hanya mewarisi dengan haknya sendiri jika datuk/nenek tiada anak lelaki lain yang hidup (cucu lelaki sebagai asabah; cucu perempuan dalam keadaan tertentu sebagai waris furudh), dan masih terhijab jika ada bapa saudara. Cucu melalui anak perempuan ialah zawil arham, bukan waris furudh atau asabah.

Wasiat wajibah cuba merapatkan jurang ini dengan menetapkan bahagian tertentu (biasanya menyamai apa yang sepatutnya diterima oleh ibu/bapa cucu itu jika masih hidup, tertakluk had) diberikan kepada cucu tersebut daripada harta datuk/nenek — dianggap sebagai wasiat yang dikuatkuasakan oleh hukum, tanpa memerlukan si mati menulisnya secara eksplisit.

Had kadar

Di mana wasiat wajibah diiktiraf, ia lazimnya tertakluk had yang sama seperti wasiat sukarela — tidak melebihi 1/3 daripada harta bersih pusaka, selaras dengan had wasiat Muslim secara umum (lihat hub Faraid & Hibah). Jika bahagian yang sepatutnya diterima ibu/bapa cucu (mengikut kadar faraid biasa) melebihi 1/3, ia dihadkan kepada 1/3. Had ini terdapat dalam Enakmen Melaka 2005 (seksyen 27) dan Enakmen Perak 2023 (seksyen 32), serta dalam keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan kali ke-83 (2008). Enakmen Perak dan fatwa itu membenarkan kadar melebihi 1/3 jika waris lain bersetuju.

Perbezaan ikut negeri

Wasiat wajibah tidak diiktiraf secara seragam di seluruh Malaysia. Pentadbiran undang-undang keluarga Islam dan faraid adalah bidang kuasa negeri, dan setiap negeri mempunyai Enakmen Pentadbiran Agama Islam sendiri (lihat hub Faraid & Hibah — nota perbezaan negeri). Akibatnya:

• Beberapa negeri mempunyai enakmen wasiat orang Islam khusus yang memuatkan peruntukan wasiat wajibah bagi cucu: Selangor (Enakmen 1999, dipinda 2016), Negeri Sembilan (2004), Melaka (2005) dan Perak (2023). Menurut kajian UiTM 2019, Kelantan (2009) turut mempunyainya. Tarikh mula berkuat kuasa Melaka dan Perak ditetapkan melalui pemberitahuan Warta; kami tidak menyemak tarikh Warta itu.
• Di negeri lain, menurut kajian UiTM 2019 dan kajian Universiti Malaya 2026, hal wasiat berpandukan peruntukan umum dalam enakmen pentadbiran agama Islam negeri dan Hukum Syarak dalam bidang kuasa Mahkamah Syariah. Kami tidak dapat mengesahkan sama ada, atau bagaimana, wasiat wajibah dilaksanakan di negeri-negeri tersebut.
• Wilayah Persekutuan: menurut kajian UiTM 2019, hanya Rang Undang-undang Wasiat Orang Islam 2001 yang wujud dan belum diluluskan Parlimen. Kajian Universiti Malaya yang diterbitkan Jun 2026 pula menyenaraikan Akta Pentadbiran Undang-undang Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1993 (Akta 505) sebagai contoh peruntukan umum bagi wasiat di negeri atau wilayah tanpa enakmen wasiat khusus. Akta itu memberi bidang kuasa sivil kepada Mahkamah Tinggi Syariah mengenai wasiat dan hibah semasa marad al-mawt orang Islam yang telah meninggal (seksyen 46(2)(b)(v)), dan teks Akta yang disemak tidak menyebut wasiat wajibah. Kami tidak menjumpai enakmen atau akta wasiat wajibah yang berkuat kuasa untuk Wilayah Persekutuan, tetapi status terkini tidak dapat disahkan sepenuhnya daripada sumber rasmi.
• Malah dalam negeri yang mengiktirafnya, syarat kelayakan boleh berbeza. Contohnya, Enakmen Melaka 2005 (seksyen 27) hanya menyebut cucu daripada anak lelaki, manakala Enakmen Perak 2023 (seksyen 31) dan Enakmen Selangor selepas pindaan 2016 menyebut cucu daripada anak lelaki atau anak perempuan.

Elak menganggap satu peraturan terpakai serata negara. Keluarga yang berhadapan situasi ini mesti merujuk terus kepada Mahkamah Syariah negeri tempat pusaka diuruskan untuk mendapatkan kepastian sama ada wasiat wajibah terpakai, dan berapa kadarnya, dalam kes mereka.

Wasiat wajibah vs hibah

Sesetengah keluarga memilih untuk mengelakkan pergantungan kepada wasiat wajibah (yang bergantung pengiktirafan negeri) dengan memberikan harta kepada cucu yatim melalui hibah semasa datuk/nenek masih hidup. Ini satu penyelesaian praktikal, tetapi berbeza konsepnya — hibah berkuat kuasa serta-merta semasa hayat, manakala wasiat wajibah hanya berkuat kuasa selepas kematian. Perbandingan penuh ada dalam Hibah vs Faraid.

Contoh praktikal

Contoh ini fiktif dan hanya ilustrasi kaedah kiraan. Kaedah dan kadar di bawah mengikut peruntukan negeri yang memperuntukkan wasiat wajibah, seperti seksyen 27(2) Enakmen Melaka 2005 dan seksyen 32(1) Enakmen Perak 2023. Kedua-dua teks menetapkan kadar cucu sebagai bahagian bapa cucu itu jika dia masih hidup (Melaka: dengan andaian bapanya mati selepas datuknya), tidak melebihi 1/3 harta pusaka. Nama negeri tertentu tidak boleh dianggap terpakai di seluruh negara; negeri lain mungkin tiada peruntukan seumpama ini atau berbeza syaratnya.

Encik Hamdan meninggal dunia dengan harta pusaka bersih (selepas urusan jenazah, wasiat ikhtiyariyyah dan hutang diselesaikan) sebanyak RM960,000. Warisnya: seorang isteri (Puan Salmah), dua anak lelaki yang hidup (Azlan dan Zul), dan seorang cucu lelaki (Irfan) daripada anak lelaki ketiga, Faizal, yang meninggal dahulu. Encik Hamdan tidak membuat wasiat atau hibah kepada Irfan.

Langkah 1: faraid asal (tanpa wasiat wajibah)

• Isteri (ada anak) menerima 1/8 = RM960,000 ÷ 8 = RM120,000.
• Baki RM840,000 dibahagi sama rata kepada Azlan dan Zul = RM420,000 seorang.
• Irfan terhijab oleh Azlan dan Zul. Bahagian Irfan = RM0.

Langkah 2: tentukan kadar wasiat wajibah Irfan (di negeri yang memperuntukkannya)

• Andaikan Faizal masih hidup. Isteri menerima 1/8, dan tujuh perlapan baki dikongsi tiga anak lelaki (Azlan, Zul, Faizal). Bahagian Faizal = 7/8 ÷ 3 = 7/24 daripada harta.
• 7/24 × RM960,000 = RM280,000.
• Had 1/3 = RM960,000 ÷ 3 = RM320,000. RM280,000 kurang daripada RM320,000, jadi kadar tidak dihadkan. Wasiat wajibah Irfan = RM280,000.

Langkah 3: bahagikan baki secara faraid

• Baki = RM960,000 − RM280,000 = RM680,000.
• Isteri 1/8 = RM680,000 ÷ 8 = RM85,000.
• Baki RM595,000 dibahagi sama rata kepada Azlan dan Zul = RM297,500 seorang.
• Semakan jumlah: 280,000 + 85,000 + 297,500 + 297,500 = RM960,000.

Waris	Tanpa wasiat wajibah	Dengan wasiat wajibah (ilustrasi)
Puan Salmah (isteri)	RM120,000	RM85,000
Azlan (anak)	RM420,000	RM297,500
Zul (anak)	RM420,000	RM297,500
Irfan (cucu)	RM0	RM280,000
Jumlah	RM960,000	RM960,000

Keputusan sebenar bergantung pada peruntukan negeri yang terpakai, syarat kelayakan cucu (cth Enakmen Perak 2023 seksyen 31 memerlukan cucu bukan waris, beragama Islam dan tidak terlibat dalam pembunuhan datuk/nenek), dan pengesahan Mahkamah Syariah. Contoh faraid biasa yang lain ada dalam Contoh Kiraan Faraid Lengkap.

Rujukan Silang

Untuk memahami sebab cucu terhijab dalam faraid biasa, lihat Hijab dalam Faraid. Bagi situasi si mati tiada waris sah sama sekali, lihat Baitulmal, al-Radd & Dhawi al-Arham. Alternatif perancangan melalui pemberian semasa hayat dihuraikan dalam Hibah vs Faraid.

Sumber & rujukan akta

• Enakmen Wasiat Orang Islam (Negeri Melaka) 2005 (Enakmen No. 4 Tahun 2005), Bahagian VIII, seksyen 27: teks enakmen, Majlis Agama Islam Melaka
• Enakmen Wasiat Orang Islam (Perak) 2023 (Enakmen 19), seksyen 30 hingga 33 dan 37: teks enakmen, Jabatan Agama Islam Perak
• Enakmen Wasiat Orang Islam (Selangor) 1999 (Enakmen 4 Tahun 1999) dan pindaan 2016, seksyen 27, seperti dipetik dalam kajian UiTM 2019 di bawah.
• Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan kali ke-83 (18 hingga 24 Oktober 2008), “Hukum Pelaksanaan Wasiat Wajibah”, portal e-Muamalat JAKIM: e-Muamalat JAKIM
• Asjad Mohamed et al., “Wasiat Wajibah: Satu Sorotan Terhadap Enakmen Wasiat Orang Islam di Malaysia”, E-Journal of Islamic Thought and Understanding, Jil. 2 (Oktober 2019), UiTM (sumber bagi Selangor, Negeri Sembilan, Kelantan dan status Wilayah Persekutuan): kertas UiTM 2019
• Mohd Zaidi Daud, Ahmad Hidayat Buang & Asmak Ab Rahman, “An Examination of the Legal Framework Governing Muslim Estate Planning in Malaysia”, Journal of Shariah Law Research Jil. 11 (1) (diterbitkan 30 Jun 2026), Universiti Malaya: kertas Universiti Malaya 2026
• Akta Pentadbiran Undang-undang Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1993 (Akta 505), seksyen 46(2)(b)(v): teks rasmi di portal Perundangan Persekutuan, Jabatan Peguam Negara (cari “Akta 505”); salinan tidak rasmi yang dirujuk untuk semakan: lawplayer.com

Status Wilayah Persekutuan dan negeri tanpa enakmen khusus tidak dapat disahkan daripada sumber rasmi terkini. Rujuk Mahkamah Syariah atau pejabat mufti negeri berkaitan untuk kedudukan semasa.