Sistem Pembahagian Harta Pusaka Islam: Faraid & Wasiat

Selepas memahami apa yang dikira sebagai harta pusaka, soalan seterusnya ialah: undang-undang mana yang menentukan pembahagiannya? Bagi si mati Muslim, dua laluan menentukan agihan — bergantung sama ada wasiat sah ditinggalkan.

Definisi & istilah penting

Istilah	Maksud
Faraid	Sistem pembahagian harta pusaka Islam mengikut kadar yang ditetapkan hukum syarak.
Wasiat	Arahan bertulis si mati tentang cara hartanya dibahagikan selepas kematian.
Intestat	Keadaan si mati tidak meninggalkan wasiat sah — faraid terpakai secara automatik ke atas seluruh harta bersih.
Benefisiari	Penerima harta di bawah wasiat (berbeza daripada “waris” dalam faraid).

Dua laluan sistem pembahagian

1. Laluan 1

   Faraid

   Tiada wasiat sah (atau baki selepas wasiat)

   Bahagian waris ditetapkan oleh hukum syarak. Mahkamah Syariah mengeluarkan sijil faraid untuk menentukan waris dan kadar.

2. Laluan 2

   Wasiat

   Si mati meninggalkan wasiat sah

   Agihan ikut kehendak si mati, terhad kepada 1/3 harta bersih. Baki 2/3 tetap ikut faraid.

Sebelum mana-mana laluan bermula: kos pengebumian, hutang si mati dan perbelanjaan pentadbiran estet mesti dijelaskan dahulu. Hanya baki bersih yang diagihkan kepada waris —lihat susunan keutamaan bayaran.

Laluan 1: Faraid

Terpakai secara automatik kepada semua harta si mati Muslim yang tidak diwasiatkan (sekurang-kurangnya 2/3 daripada harta bersih, kerana wasiat Muslim terhad kepada 1/3). Kadar setiap waris ditetapkan hukum syarak dan tidak boleh dipinda mengikut budi bicara keluarga. Mahkamah Syariah mengeluarkan sijil faraid yang mengesahkan waris dan kadar masing-masing. Perincian penuh ada dalam Bahagian 2: Faraid & Hibah.

Laluan 2: Wasiat

Si mati boleh meninggalkan wasiat semasa hayat. Wasiat terhad kepada 1/3 daripada harta bersih; baki 2/3 tetap diagihkan mengikut faraid walaupun wasiat wujud. Wasiat tidak boleh digunakan untuk mengelak faraid sepenuhnya. Perincian syarat sah wasiat ada dalam Bahagian 3: Wasiat & Perancangan Harta.

Bila dua laluan bertindih

Situasi paling lazim mengelirukan waris: si mati yang meninggalkan wasiat. Dalam kes ini, kedua-dua laluan terpakai serentak — 1/3 harta bersih ikut wasiat, 2/3 baki ikut faraid. Wasiat yang cuba memberi lebih daripada 1/3 kepada seseorang benefisiari tanpa persetujuan semua waris faraid tidak sah bagi bahagian yang melebihi had itu.

Jadual ringkasan

Ciri	Faraid	Wasiat
Terpakai kepada	Seluruh harta bersih (tanpa wasiat), atau 2/3 baki (dengan wasiat)	Sehingga 1/3 harta bersih
Kadar bahagian	Ditetapkan hukum syarak	Mengikut kehendak si mati, dalam had 1/3
Bidang kuasa	Mahkamah Syariah	Mahkamah Syariah (bagi had 1/3 dan persetujuan waris)
Boleh dipinda keluarga?	Tidak	Ya, oleh si mati semasa hayat, tertakluk had 1/3

Contoh praktikal

Encik Hafiz (Muslim) meninggal dunia meninggalkan wasiat memberi RM50,000 kepada sebuah badan kebajikan daripada harta bersih RM300,000. Oleh kerana RM50,000 tidak melebihi 1/3 (RM100,000), wasiat itu sah. Baki RM250,000 diagihkan mengikut faraid kepada waris yang layak.

Bandingkan dengan Puan Salmah (Muslim) yang meninggal dunia tanpa wasiat, meninggalkan suami dan dua anak. Kerana tiada wasiat, keseluruhan harta bersihnya diagihkan mengikut faraid — tiada sebarang bahagian ditolak untuk wasiat.

Rujukan Silang

Untuk memahami nilai pusaka yang menentukan agensi/mahkamah berbidang kuasa bagi kedua-dua laluan ini, lihat Pusaka Kecil, Ringkas & Besar. Untuk kadar faraid terperinci, lihat Rukun & Syarat Faraid.

Sumber & rujukan akta

• Akta Wasiat 1959 (Akta 346), seksyen 2(2) — tidak terpakai kepada orang Islam; had 1/3 dan syarat wasiat Muslim tertakluk hukum syarak.
• Enakmen Pentadbiran Agama Islam negeri masing-masing — bidang kuasa faraid dan had wasiat bagi Muslim.